Page 15 - Колхоз суола, 1943, Бэс ыйа

ж

(Аҕа дойдуну көмускүүр сэрии иккис сила туолуутугар)
Гитлеровскай' Германия]сүрүн күүстзрин мобили- тохтотор күүстэрэ су о х никкимэн киирэр операция- ханнык мөлтөттүлэр.
бийиги ийэ дойдубутугар зациялаан уонна билинчги буолбута. Кыһыл армия ес- лары ошорор туруктара Итинэн советскай-герман-
сидьшгник уонна туөкүн- сэрии наадалаах опытын төех сэриилэрин төттөрү суох буоллулар. скай фронта икки сыл ус­
нуу саба туспут кунуттэн ылан туран, инициативаны бырахпыта уонна ултуруп- Икки сыл устатыгар буол- татыгар буолбут кыргы-
ыла мккя сил ааста. Совет­ бэйэтин илиилэригэр ылбы- путэ. Сталинград таһыгар бут кыргыйыыларга Кыйыл йыылар хаамыыларыгар
ская Союз народтара немец- та уонна естееххе хотуу- суумэрдэммит икки фашист­ а р м и я немецкэй-фашист- германскай ймпериалистар
кэй-фашистс к а й т а л а б ы р - лаах кытаан’ах охсууларын ская армияны суох отордо, скай сэриилэр тыыннаах Советскай Союз народтарын
дьыттары утары тыҥаайыа- биэрбитэ. Кыйыл армия не­ румынская, итальянскай, күүстэригэр уонна техни- кулут отосторго аацыныы-
наах сэриини икки сыл уо- мецкая сэриилэри Доннаа- венгерской армиялары ул- каларыгар баараҕай улахан лара тодунна. Сэрии ха-
татыгар ыыттылар. Совет­ ҕы-Ростов, Тихвин таста- туруттэ уонна пленҥэ ылла хоромньулары тапаарда. Со­ мыытыгар гитлеровскай
ская народ уонна кипи Кы- рыгар, Крымҥа уонна Мос­ итиэннэ модун куустээх ох- вете кай-гермайская фронта Германия военнай-полити-
һыл армията куустээх уон­ ква тайыгар ултуруппутэ, сууван Волгаттан уонна Те- немецтэр сүтүктэрэ тейе ческай уонна народтар ык-
на уодайыннаах өстөөҕү бийиги столицабытын те- ректэн вемецтэри арҕаа диэ- улаханын Кыйыл армия сү- кард ы ла р ынаар ы бала Һ ы ан -
утары охсуйууга суостаах гуруйэргэ уонна ыларга ки 600—700 километр сиргэ түктэрин кнтта таггниир ньата боччумнаахтык ку-
п р и и р и - м у с к у у р у т у л у й д у • естеех пл а ны н тохпута. те стеру бырахта. Немецтэр маннык даннайдартан кос­ һаҕан буолла. Германия сэ-
Лар. Бийиги дойдубут на-, Москва тайыгар немецкэй- 1942 сыллаахха сайын илин тер: Германия уонна киви билэниилээх куустэрэ боч­
родтара ийэ дойду чиэйин, фашистскай сэриилэри Кы­ диэки ааспыт уонна бийиги союзтаахтара сэрии икки чумнаахтык мөлтөөн иһии-
кешулун уонна тутулуга йыл армия үлгурутүутэ сэ­ сэриилэрбит кинилэри ар- сылын устатыгар елерул- тэ, туох-ханнык иннивэ, не­
суо1)ув кемускээн туран, рии бастакы сылын быйаа- ҕаа диэки төттөрү уүрбут лубүттэринэн уонна плен- мецкая армия кэннэки сыл
тулуурдаах уонна дьип- рар военнай событиенан суолларыгар сүүһүнэн тыы- 1гэ түбэспиттэринэн 6 МӨ- устатыгар ханнык эмит
пиэрдээх быһыыны, эр са- уонна итини тэшинэн аан һынча немецкэй солдаттар лүйүөн 400 тыыһынча сол- военная кыайыылары ситис-
яаа'лаах уонна бэйэни ха- дойду иккис сэриитигэр не­ уонна офицердар елуктэ- даттарын уонна офицерда- пэтэҕиттав, хата, төттөрү-
рыстаммат буолууну кер- мецтэр бастакы бөдөҥ кыай- рин, тыыһынчанан ултуру- рын сүтэрдилэр. Араайы-1 тун, военнай еттунэн ула-
дөрдүлэр. т а ры ы л ар ы нан б у о л б у та. туллубут танкалары, само­ най калибрдаах 56.500 ору- ханнык кыайтарбытыттан,
1941 сыллааҕы с а й ы н Немецтэр бу кыайтарыы- леттары уонна орудиелары диелары, 42.400 танкалары, ] советскай-германскай фрон-
фашистский Германия ха- ларга немецкэй армия йыай- тэлгэтэн хааллардылар. 43.000 самолеттары сутэр-' 1га да, Египеткэ, Ливияҕа,
ЙЫЫ-уЙЭЕр толору бэлэм- тарымтыата с у о ҕ у н ту- Онон сэрии иккис сына гит- дилэр. Ити бириэмэ устаты-' , Триполитанияҕа уонна Ту-
нэммит, тыыйынчанан тан- йунан гитлеровецтарынан леровецтарга сата улахан! гар ССРС өлөрүлл' убуттэри-(виска да хотторуу үөһэ
каларынав .уонна Самолетта- этиллэр дойҕоҕу уйэ-саас сүтүктэрн аҕалла у о в п а] нэн уонна сураҕа суох суп-;'
........ ........ |хотторууну ылан испитит-
рынан сэбилэммит армия ] тухары күдэҥҥэ көтүппү- т е р р и тория еттунэн путтэринэн 4молуйуон 200 |-тэн да костер.
тын бийиги дойдубутуи тэ уонна Кыйыл армия не­ ханнык да сүүйүү.чү биэр- тыыйынча кийипи, араайы- Немецкэй-фашистскай та-
утары бырахпыта. Совет­ мецкэй-фашистскай сэрии­ бэтэ. Итини аайан ааспыт най калибрдаах 35.000 рру- лабырдьыттар чаҕылҕаныы
ская Союз сэрии бастакы лэр ыгыыларын утарар эрэ сыл устатыгар биһиги сэ- диелары, 30.000 танкалары, тургэн сэрии туһунан си­
периодугар өстөөххө хар- буолбакка, ону аайан ки­ рйилэрбит Ленивграды ес- 23.000 самолеттары сутэрдэ. рей бэйэлэрин догмаларын
дары ыга бэйэтин м о д у н нилэри уун-утары кыргы- теех блокадалаан олорбутун Хорсун советскай парти- .билигин аһаҕастык били-
1п,
г .1.4
куустария барытын толору йыыга үлтүрүтэр дьоҕур- тоҕу кеппуттэрэ уонна воен­ заннар народ ейун герои- ] нэр, бэйэлэрин сүрүн воен-
Кыайан туйамматату», эбэ даах модун военнай күүйү- най еттунэн ордук суолта-; ческайдык ептй йээччилэр 1 най-поЛитическай планна-
тэр олору мобилизуйдуур- нэн буоларын көрдөрбүтэ. лаах оройуоннартан—-Кур-] немецкой сэриилэргэ куус- рын толору олоҕо суоҕу,.
га уонна немецкэй-фашист- 1941—42 сылларга Кыйыл скайтан, Ржевтэв, Вязьмат- тээх охсуулары отордулар. нан ааҕынар уонна киви,
ска'й талабырдьыттары ута­ армия немецтэри сорок тан, Гжатскайтан, Великие Өстөөҕүнэн оккупациялам- лэринэн кыайыы „позицион­
ры туйаайарга бириэмэ наа- миэстэлзринэп 400-тэн тах­ Луки куораттан, Демян- мыт территорияларга бары- ная сэрвигэ” ситийиллэрин
да буолбута. Маныаха эбии са километр ыраах арҕаа скэйтэн өстөөпү уурэн та- ларыгар активнайдык сэ- курдук лахсыйан туран, сэ­
бийиги союзтаахтарбыт сэ­ диэки төттерү бырахпыта.' йаарбыттара. Кыаынчгы кам­ риилэйэр партизанскай от- рии уйунвук барар майгы-
рии сэбин массовайдык О1го- 1942 сыллааҕы сайын буо- пания бириэмэгигэр немец- рядтар аҕа дойдуну кемус- ланна диэн айарастык этэр
рууга сата киирэн эрэллэр, | луутугар, немецтэр Европа- кэй - фашистский сэриилэр куур сэрии бириэмэтинус- б у о л а р г а к у й э й и л и н в и л э р.
онон Советская Союзка бил- ҕа иккис фронт суоҕунан боччумнаахтохтуулары ыл-1----- ‘татыгар 300 тыыйынчаттан] Немецтэр военнай сулуус-
лэр уонна түргэн көмөнү] туйанан, бэйэлэ; я я бары ре- лылар. Кыргыһыы хонуу- тахса гитлеровскай дьиккэр- пара Германия эр дьонун
кыайап отгорботохторо. Бас-] зерваларын советскйй-гер-' ларыгар Кыйыл армия ох-] дэри кыдыйдылар, 3.ООО-тан тоборун, ол ийигэр воен­
I
такы сайы’пгы кампа я) манскай фронта бырахпыт- суулары стан гитлеровскай итэ^эйэ суох поездтар ул- най дьыалаҕа үөрэтилли-
устатыгар Кыйыл армия] тара, онон соҕуруулуу-ар- военнай машина айгыраата. ■ т у р у й у у л э р и н т э р и й д и л э р, бэтэх оровньоттору уонна
боччумнаах табыллыбатах ] ҕааҥты туһаайыыга улахан- Өстөөх бэйэтин армиятын (сэрии сэптээх уонна бое- арыйах саастаах уолаттары
өрүттэрдээх буолбута. Ог. нык байыйар күустэммиттэ- | алдьапхайтап б ы ы Һ а а р ы (припастардаах 895 складта- ыегырарга куйэйи ливни л эр,
ЭрЭЭрИ КИНИ ӨСТӨӨХ кимэн' рэ. Немецтэр сайыятга кыр- туох баар күүһүн мукутуур ]ры дэлби тэптэрдилэр уон- кин ил эр о к к у п а ц ил л ааб ы т
киириитин тулуйбута. Обо- г ы й ы и лар хаам ы ы л ары гар' I ] тынгааһыннаахтык туттубу- !на зпматтылар, тимир уонна | дойдуларын эр дьонун по-
роналанар дь үккүөрдээх тактическая еттунэн бил-] та. Гитлеровецтар бэйэлэ­ (шоссейной суоллар 3.2631 ляктары, французтары, вел-
кыргыһыы ларга өстөех бе­ ■пэр ситийиилэммиттэрэ. Ол | рин кыайтарбыт сэриилэри- Iмуосталарыы алдьаттылар,. гиецтэри, датчаннары, сло-
ден’ күустэрия өһүлбүтэ эрээри Кыйыл армия естеех ' гэр көмөлөһүннэпэ Ар^аат- у г у с с у у й у н э н та н ка л ары, I вактары, чехтэри уонна да
уонна суох онюрбута. Бас­ сэрия.лэрэ кимэн киириилэ- ты Европаттан Харьков броаемашипалары, самолет-1 атыттары бэйэлэрин армия-
такы сайынчгы кампания рин дьүккүөрдээх утарыла- оройуонугар 30-тан тахса тарй, орудиелары, автома-] ларыгар куус еттулэринэн
бүтуүтүгэр немецтэр кимэн һыынан көрсүбүтэ уонна ес- дивизиялары аҕалбыттара. шивалйры суох он’ордулар. I уурэн киллэрэллэр. Сэрии
киирэр куустэрэ биллэрдяк теөҕү Сталинград тайыгар Гитлеровецтар сата диви- Советскай партйзаниар бэ-- (икки сылын кэнниттэн не­
аҕыйаабыта. Советскай ар- уонна Кавказ хайаларып зиялар күүстэринэн Харь­ йэлэрин хорсун охсуйуула- мецкой йрмия сэриилэ-
миялары чаҕылҕанныы түр- тэллэГ)Эр тохтотон туран, ков таһынааҕы биһиги со­ рынан бийиги сэриила’рбит йэр боевой куустэрэ бил-
гэнник үлтү урусхаллыыр- кинилэр планнарын тохпута. ри и л эр б и ти й те г ур ү й эрг э к ы а й ы ы 1 ар ы га р к ө м ө л е ст у - лэрдик алдьанна, оттон би-
га, советскай тутул берете 1942—43 сылларга кыйын уонна суох осгорорго, онон лэр. лигин кыайыыга онноорор
суоҕар уонна Кыйыл армия Кыйыл армия немецтэр са- военнай действиелэр хаа- . Аан дойдуну бутүннуү- дьаарай гитлеровскай са-
мөлтөҕөр немецтэр аары- й ы тты та кти ч е с кай с и т и- м ы ы л а р ын б э й о л э р и н т у й-а- тун байылыырга немецкэй- рниһиттэр да эрэммэт буол­
ныылара ханнык да олоро йиилэрин суох отордо. 1942 ларыгар эргитэргэ аарым- I фашистская талабырдьыт- лулар.
суо’хтара сэрии бастакы ый- —43 сыллардаах кыйытты мыттара. О л гынан баран, тарынан ер бириэмэ уста­ Итинэн сэрии икки сы­
дарыгар хайыы-уйэрэ дьэтг- кампания сэрии бары хаа- биллэрин курцук, немецтэр тыгар бэлэмнэниллибит уон­ лын түмүгэр гитлеровскай
кэтик биллибитэ. Советскай мыытыгар тосту эргиллии ити ааныныылара тохтубут- на мунньуллубут военнай Германия военнай кууйэ-
Союз уонна Кыйыл армия пунунан буолла. Кини со- тара. Немецтэр Сталинград т е хн и к а лар ы н, бэ й элэр и в кудэс;э бчллэр/шк алдьан­
куустэрэ бараныахтара диэн ветскай-германскай фронта ийин реванш ыларга сору- кадровой дивизияларыЦ уон­ на, о.ттон г емеЦкэй-фашист-
гитлеровецтар ааҕыныыла­ к у уст эр хардарсыылара нуулара- бийиги сэриилэр­ на буепут-хашшт коман- скай армия боччумнаах кри-
ра эмиэ тоҕуннулар. Бириэ­ уларыйбытын нагляднайдык бит боевой действиелэри- днай-офицерскай состапта- зискэ ылларда,
мэ Германия утары үлэлээ- көрдөрдө. Немецтэр ылыл нэн тоҕулуннулар. Немец­ рын угус егтун сэрии би- Сэрии икки сгулнк уста-
бита, сэрии бара турдаҕы- лыбыт позициялары ха- кой - фашистский сэриилэр риэмэтигэр немецтэр су- тыгар фашистский . Герма­
па Советскай Союз күүстэ- йаабытын да ийин биэрбэт- ааспыт кыйын кэккэ хотто- тэрдилэр. Немецкэй сэрии­ ния политическай балайыав-
рэ тэнитиллибиттэрэ уонна ' тэрин туйунап Гитлер кы- руулары ылбытбуолан, 1943 лэр ити сутуктэрэ гитле­ пьата т.-.сту мө. теөсэ, ; пт-
бөҕергөөбүттэрэ. 1941 — 42 ■ таанах прикайа баарын ур- сыллааҕы саас, 1942 сыл- ровскай вое;.пай Мпшииа-; леровспай тыь’л б ткыфдик
сылларга кыйын буолууту- дунэн, Кыйыл армия кы­ лаацы сааскы курдук, Кы- ны уонна гитлеровский го-!мөлтеөте ыонна сатарыйда,
тар Кыйыл армия бэйэтин I йытты кимэн киириитин йыл армияны утары киэҥ- сударствааы оиллэр ула-1 (ЬҮТҮҮТҮН 2-С СТР. КОР}.